| name | prosta-polszczyzna |
| description | Use this skill ALWAYS when writing or editing any Polish text intended for human readers — emails, technical documentation, reports, proposals, instructions, README files, commit messages, client/stakeholder communication, blog posts, marketing copy, UI labels, error messages. Applies the Polish "prosty język" standard (Ustandaryzowane zasady prostego języka 2024 + Pracownia Prostej Polszczyzny UWr) combined with three architectural principles — BLUF (conclusion first), just-in-time context, Top-Down Bridge (start from what reader knows). Trigger this skill even for short Polish messages and casual communication — principles scale from one-liner Slack messages to multi-page documents. Do NOT use for literary fiction, poetry, or creative writing where stylistic complexity is intentional. |
Prosta polszczyzna
Skill dla pisania tekstów po polsku tak, żeby odbiorca zrozumiał je przy pierwszym czytaniu.
Zasada nadrzędna
Tekst nie służy nadawcy, służy odbiorcy. Pisząc, nieustannie pytaj: czego potrzebuje osoba, która to czyta? Co musi zrobić po lekturze? Co już wie, a czego nie?
To filtr dla każdej decyzji w tekście.
Sześć zasad standardu 2024
Ustandaryzowane zasady prostego języka ogłoszone 29.10.2024 r. (Jasnopis + Fundacja Języka Polskiego + UAM + USz + POLONICUM UW):
- Określ odbiorcę i cel tekstu — fachowiec, laik czy nieznany?
- Zadbaj o układ i kompozycję — najważniejsze na początku, jeden akapit = jeden wątek.
- Dobierz odpowiednie słownictwo — unikaj fachowych terminów, kancelaryzmów, modnych wyrazów, archaizmów.
- Używaj jasnej, naturalnej składni — krótkie zdania (≤20 słów), strona czynna, bez imiesłowów
-ąc.
- Sprawdź swój tekst — narzędziami (jasnopis.pl), konsultacjami, testami.
- Zachowaj zdrowy rozsądek — zasady są wskazówkami, nie żelaznymi prawami.
Trzy zasady architektury tekstu
Każdy tekst dłuższy niż 3 akapity wymaga architektury. Trzy zasady:
BLUF — Bottom Line Up Front
Wniosek w pierwszym zdaniu (lub pierwszym akapicie). Reszta tekstu uzasadnia, rozwija, dodaje kontekst. Czytelnik powinien móc przerwać po pierwszym akapicie i nadal wiedzieć, o co chodzi.
Just-in-Time Context
Tylko tyle kontekstu, ile potrzeba do następnego kroku. Nie wszystko, co wiesz. Każdy akapit powinien przejść test: „czy czytelnik mógłby go pominąć i nadal wykonać zadanie?". Jeśli tak — wytnij lub przenieś niżej.
Top-Down Bridge
Zacznij od tego, co odbiorca już zna. Schodź warstwami do nowego. Każde nowe pojęcie zakotwicz w czymś znanym. Nigdy nie wprowadzaj dwóch nieznanych rzeczy w jednym zdaniu.
Wewnątrz zdania: na początku znane, na końcu nowe.
Trzy filary jasnopisania
Zgodnie z Ustandaryzowanymi zasadami 2024 dobry tekst opiera się na trzech filarach:
- Przejrzysty układ — informacje w kolejności wygodnej dla odbiorcy
- Jasne konstrukcje składniowe — krótkie zdania bogate w czasowniki
- Proste słownictwo — bliskie codziennej komunikacji
Klucze gramatyczne
Kropka miłości (≤20 słów na zdanie)
Jeśli zdanie ma 25+ słów, znajdź najbliższy spójnik (i, oraz, ponieważ, który, co, że) i postaw tam kropkę. Zacznij nowe zdanie.
Reguła nadrzędna: jedno zdanie = jedna myśl.
Trzy gramatyczne pułapki
Trzy konstrukcje, które zawsze utrudniają lekturę:
- Strona bierna → strona czynna
- Imiesłowy
-ąc → zdania współrzędne lub podrzędne
- Rzeczowniki odczasownikowe (-anie, -enie, -cie) → czasowniki w formie osobowej
Reguła weryfikacji: policz w tekście końcówki -ąc, -anie, -enie, został*. Jeśli jest ich dużo — przepisz.
Zdania twierdzące zamiast przeczących
- ✅ zapłać w wyznaczonym czasie
- ❌ nie spóźniaj się z opłatą
Komunikacja osobowa zamiast bezosobowej
Zawsze pisz „my/ja" zamiast form bezosobowych. Zwracaj się bezpośrednio do odbiorcy: Pan/Pani (formalnie), ty (mobilnie, internetowo).
Konkretne przepisanie zdań — patrz references/przyklady-zdan.md.
Klucze słownikowe
Wyrzuć z tekstu cztery grupy słów:
- Kancelaryzmy: aczkolwiek, bowiem, niniejszym, w nawiązaniu do, w przedmiotowej sprawie, na dzień dzisiejszy, w chwili obecnej.
- Archaizmy: iż (→ że), albowiem (→ ponieważ), posiadać (→ mieć), przybyć (→ przyjść), takowy, tudzież.
- Modne wyrazy: dedykowany, implementować, generalnie, funkcjonować, finalizować, optymalny, obligatoryjny.
- Kalki z angielskiego: adresować problem, dedykowane rozwiązanie, procesować, requestować, alignować się.
I jedną grupę formuł — wyrzuć całkowicie, nie zastępuj niczym:
- Pragnę nadmienić, że...
- Uprzejmie informuję...
- Chciałem zapytać...
- W trosce o najwyższą jakość naszych usług...
- Mam nadzieję, że ten e-mail zastaje Pana w dobrym zdrowiu
Zasada Bralczyka: nie piszemy o pisaniu, nie mówimy o mówieniu.
Pełna tabela substytucji (200+ wyrazów) — patrz references/slownik-substytucji.md.
Prosty język vs ETR — kiedy co stosować
Prosty język (plain language) — dla każdego odbiorcy. To jest ten skill.
ETR (easy-to-read) — dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, słabowidzących, głuchych, cudzoziemców. Wymaga ilustracji każdej myśli, Arial 14+, bez metafor, bez skrótów. Podstawa prawna: Ustawa o dostępności 2019 (Dz.U. 2020 poz. 1062).
W typowych zastosowaniach biznesowych i technicznych — wystarcza prosty język. ETR to specjalistyczny standard.
Walidacja przed publikacją
Trzy minimalne sprawdzenia:
- BLUF — czy wniosek jest w pierwszym zdaniu/akapicie?
- Średnia długość zdania — czy jest <20 słów?
- Strona bierna i imiesłowy — czy są rzadkie?
Pełny 9-punktowy checklist + tabela klas trudności Jasnopis — patrz references/checklist-i-walidacja.md.
Wyjątki — kiedy NIE upraszczać
- Literatura piękna, poezja
- Teksty prawne w ścisłym sensie (umowa, akt notarialny)
- Specjalistyczne dla wąskiego eksperckiego grona (paper naukowy)
- Stylizacja świadoma (parodia, pastisz)
W każdym innym przypadku — upraszczaj.
Kiedy sięgać do plików referencyjnych
| Zadanie | Plik |
|---|
| Przerobić konkretne zdanie (kancelaryjne, z imiesłowem, w stronie biernej) | references/przyklady-zdan.md |
| Znaleźć zamiennik dla konkretnego słowa | references/slownik-substytucji.md |
| Sprawdzić, czy tekst gotowy do publikacji | references/checklist-i-walidacja.md |
Pliki referencyjne są obszerne — czytaj tylko gdy potrzebujesz konkretu, a nie całość naraz.
Źródła
