digitale-soevereiniteit

name	digitale-soevereiniteit
description	Helpt bij het implementeren van digitale soevereiniteit voor AI- en cloudsystemen bij de Nederlandse overheid. Biedt CLOUD Act risicoanalyse, soevereine hosting beslisboom, BIV-classificatie voor AI-data, data residency enforcement, on-premise LLM opties, mTLS voor soevereine endpoints, en verwerkersovereenkomst-clausules. Gebruik deze skill wanneer de gebruiker vraagt over 'digitale soevereiniteit', 'digital sovereignty', 'CLOUD Act', 'Cloud Act risico', 'soevereine cloud', 'sovereign cloud', 'data soevereiniteit', 'data sovereignty', 'data residency', 'data localisatie', 'BIV classificatie', 'BIV-classificatie', 'beschikbaarheid integriteit vertrouwelijkheid', 'soeverein model', 'sovereign model', 'on-premise LLM', 'on-prem LLM', 'self-hosted LLM', 'Ollama', 'vLLM overheid', 'CLOUD Act beslisboom', 'CLOUD Act decision tree', 'verwerkersovereenkomst AI', 'DPA AI', 'US jurisdictie', 'Schrems', 'data residency EU', 'data locatie overheid', 'Diginetwerk hosting', 'Haagse Ring', 'soevereine verwerking', 'sovereign processing', of wanneer de gebruiker wil beoordelen waar AI-workloads mogen draaien op basis van dataclassificatie en jurisdictie.
model	sonnet
allowed-tools	["WebFetch(*)","Bash(gh api *)","Bash(gh search *)"]

Digitale Soevereiniteit — AI & Cloud bij de overheid

Data-soevereiniteit voor AI- en cloudsystemen bij de Nederlandse overheid. CLOUD Act risicoanalyse, soevereine hosting, BIV-classificatie en verwerkersovereenkomsten.

Bron: Rijkscloudbeleid | BIO2 | NCSC

Waarom digitale soevereiniteit voor AI?

Risico	Toelichting	Regulering
CLOUD Act	US-gevestigde providers kunnen door de US overheid gedwongen worden data te verstrekken, ook als deze in de EU is opgeslagen	CLOUD Act 2018
Schrems II	Adequaatheidsbesluit EU-US DPF biedt geen garantie voor overheidsdata	HvJEU C-311/18, EU-US DPF
Data residency	Overheidsdata mag niet buiten de EU verwerkt worden zonder adequate waarborgen	AVG Art. 44-49
AI Act	Hoog-risico AI vereist logging, audit trail en transparantie — extra risico bij externe hosting	EU AI Act Art. 12
NIS2	Essentiële diensten moeten supply chain risico's beheersen	NIS2 / Cyberbeveiligingswet Art. 21

CLOUD Act Beslisboom

Is data geclassificeerd als VERTROUWELIJK of hoger?
│
├── JA → Soeverein model (on-prem / EU-soeverein)
│        Geen US-provider, geen CLOUD Act risico
│
└── NEE → Bevat de data AVG bijzondere categorieen?
          │
          ├── JA → Soeverein model (on-prem / EU-soeverein)
          │        Art. 9 AVG: extra bescherming vereist
          │
          └── NEE → Is EU data residency contractueel gegarandeerd?
                    │
                    ├── JA → EU-gehoste provider toegestaan
                    │        (bijv. Azure EU, Anthropic EU)
                    │        MET verwerkersovereenkomst + DPIA
                    │
                    └── NEE → BLOKKEER — escaleer naar CISO
                             Geen verwerking zonder waarborgen

BIV-classificatie voor AI-data

Classificatieniveaus

Niveau	Label	Beschrijving	AI-verwerking
BBN1	OPENBAAR	Openbare informatie	Elk model toegestaan
BBN2	INTERN	Interne informatie, niet openbaar	EU-gehost model met DPA
BBN2+	VERTROUWELIJK	Gevoelig, beperkte toegang	Soeverein model of EU met strikte DPA
BBN3	GEHEIM	Staatsgeheim of vergelijkbaar	Alleen on-prem soeverein model

Data-classificatiematrix voor LLM-input

Datatype	Voorbeeld	Classificatie	Toegestaan model
Openbare informatie	Gepubliceerd beleid, wetteksten	OPENBAAR	Elk model
Interne documenten	Interne notities, conceptbeleid	INTERN	EU-gehost
Persoonsgegevens	Naam + adres, BSN	VERTROUWELIJK	Soeverein of EU met DPA
Bijzondere categorieen	Gezondheid, strafrechtelijk	GEHEIM	Alleen soeverein
Gerechtelijke stukken	Rechterlijke uitspraken (ongepubl.)	GEHEIM	Alleen soeverein
Staatsgeheimen	Gerubriceerde informatie	GEHEIM	NIET via LLM

Soevereine Model Routing

Architectuur

┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   Model Router                           │
│                                                          │
│  Input: data + classificatie                             │
│       │                                                  │
│       ├── OPENBAAR ──────────→ Claude / Azure OpenAI     │
│       │                        (EU region)               │
│       │                                                  │
│       ├── INTERN ────────────→ Azure OpenAI              │
│       │                        (NL/SE region + DPA)      │
│       │                                                  │
│       ├── VERTROUWELIJK ─────→ On-prem Llama / Mistral   │
│       │                        (Ollama / vLLM)           │
│       │                                                  │
│       └── GEHEIM ────────────→ Air-gapped on-prem       │
│                                (Diginetwerk / Haagse     │
│                                 Ring)                    │
└─────────────────────────────────────────────────────────┘

Implementatie

"""Soevereine model router — routeert LLM-verzoeken op basis van dataclassificatie."""

from dataclasses import dataclass
from enum import Enum
from typing import Any

import httpx


class Classificatie(str, Enum):
    OPENBAAR = "OPENBAAR"
    INTERN = "INTERN"
    VERTROUWELIJK = "VERTROUWELIJK"
    GEHEIM = "GEHEIM"


class ModelEndpoint(str, Enum):
    CLAUDE_EU = "claude_eu"
    AZURE_OAI_EU = "azure_oai_eu"
    SOVEREIGN_OLLAMA = "sovereign_ollama"
    SOVEREIGN_VLLM = "sovereign_vllm"
    GEBLOKKEERD = "geblokkeerd"


@dataclass
class RoutingBesluit:
    endpoint: ModelEndpoint
    reden: str
    cloud_act_risico: bool
    dpa_vereist: bool


# Routing-regels per classificatie
ROUTING_REGELS: dict[Classificatie, list[ModelEndpoint]] = {
    Classificatie.OPENBAAR: [
        ModelEndpoint.CLAUDE_EU,
        ModelEndpoint.AZURE_OAI_EU,
        ModelEndpoint.SOVEREIGN_OLLAMA,
    ],
    Classificatie.INTERN: [
        ModelEndpoint.AZURE_OAI_EU,
        ModelEndpoint.SOVEREIGN_OLLAMA,
    ],
    Classificatie.VERTROUWELIJK: [
        ModelEndpoint.SOVEREIGN_OLLAMA,
        ModelEndpoint.SOVEREIGN_VLLM,
    ],
    Classificatie.GEHEIM: [
        ModelEndpoint.SOVEREIGN_VLLM,  # Air-gapped
    ],
}


def bepaal_routing(classificatie: Classificatie) -> RoutingBesluit:
    """Bepaal welk model-endpoint te gebruiken op basis van classificatie."""
    toegestane_endpoints = ROUTING_REGELS.get(classificatie, [])

    if not toegestane_endpoints:
        return RoutingBesluit(
            endpoint=ModelEndpoint.GEBLOKKEERD,
            reden=f"Geen model toegestaan voor classificatie {classificatie}",
            cloud_act_risico=False,
            dpa_vereist=False,
        )

    endpoint = toegestane_endpoints[0]  # Eerste voorkeur

    cloud_act = endpoint in (ModelEndpoint.CLAUDE_EU, ModelEndpoint.AZURE_OAI_EU)
    dpa = endpoint in (ModelEndpoint.CLAUDE_EU, ModelEndpoint.AZURE_OAI_EU)

    return RoutingBesluit(
        endpoint=endpoint,
        reden=f"Classificatie {classificatie} → {endpoint.value}",
        cloud_act_risico=cloud_act,
        dpa_vereist=dpa,
    )


@dataclass
class EndpointConfig:
    naam: str
    base_url: str
    model_id: str
    cloud_act_risico: bool
    hosting_locatie: str
    soevereiniteit: str


ENDPOINTS: dict[ModelEndpoint, EndpointConfig] = {
    ModelEndpoint.CLAUDE_EU: EndpointConfig(
        naam="Claude (EU)",
        base_url="https://api.anthropic.com",
        model_id="claude-sonnet-4-20250514",
        cloud_act_risico=True,  # Anthropic is US-gevestigd
        hosting_locatie="EU",
        soevereiniteit="beperkt",
    ),
    ModelEndpoint.AZURE_OAI_EU: EndpointConfig(
        naam="Azure OpenAI (EU)",
        base_url="https://nl-openai.openai.azure.com",
        model_id="gpt-4o",
        cloud_act_risico=True,  # Microsoft is US-gevestigd
        hosting_locatie="Netherlands West",
        soevereiniteit="beperkt",
    ),
    ModelEndpoint.SOVEREIGN_OLLAMA: EndpointConfig(
        naam="Ollama (on-prem)",
        base_url="https://llm.intern.gemeente.nl",
        model_id="llama3.1:70b",
        cloud_act_risico=False,
        hosting_locatie="on-prem datacenter",
        soevereiniteit="volledig",
    ),
    ModelEndpoint.SOVEREIGN_VLLM: EndpointConfig(
        naam="vLLM (air-gapped)",
        base_url="https://llm.diginetwerk.gemeente.nl",
        model_id="mistral-large-2",
        cloud_act_risico=False,
        hosting_locatie="Diginetwerk / air-gapped",
        soevereiniteit="volledig",
    ),
}

On-premise LLM Opties

Vergelijking soevereine LLM-platformen

Platform	Model	Licentie	Hardware	Geschikt voor
Ollama	Llama 3.x, Mistral, Gemma	Apache 2.0 (Ollama), model-specifiek	1x GPU (RTX 4090+)	PoC, kleine workloads
vLLM	Alle HuggingFace modellen	Apache 2.0	Multi-GPU cluster	Productie, hoge doorvoer
llama.cpp	GGUF-modellen	MIT	CPU of GPU	Lichte workloads, edge
TGI (Text Gen Inference)	HuggingFace modellen	Apache 2.0	GPU cluster	Productie (HF ecosystem)
LocalAI	Diverse formaten	MIT	CPU of GPU	Multi-model gateway

Ollama deployment (soeverein)

# docker-compose.yml — Ollama op gemeentelijk datacenter
services:
  ollama:
    image: ollama/ollama:latest
    container_name: ollama-sovereign
    ports:
      - "11434:11434"
    volumes:
      - ollama_data:/root/.ollama
    deploy:
      resources:
        reservations:
          devices:
            - driver: nvidia
              count: all
              capabilities: [gpu]
    environment:
      - OLLAMA_HOST=0.0.0.0
      # Geen telemetrie naar buiten
      - OLLAMA_NOPRUNE=1
    networks:
      - internal
    restart: unless-stopped

  # Reverse proxy met mTLS
  nginx:
    image: nginx:alpine
    ports:
      - "443:443"
    volumes:
      - ./nginx.conf:/etc/nginx/nginx.conf:ro
      - ./certs/server.crt:/etc/ssl/server.crt:ro
      - ./certs/server.key:/etc/ssl/server.key:ro
      - ./certs/ca.crt:/etc/ssl/ca.crt:ro   # PKIoverheid CA
    networks:
      - internal
    depends_on:
      - ollama

networks:
  internal:
    driver: bridge
    internal: true  # Geen directe internettoegang

volumes:
  ollama_data:

vLLM deployment (productie, soeverein)

# kubernetes/vllm-deployment.yaml — vLLM op Haven/K8s
apiVersion: apps/v1
kind: Deployment
metadata:
  name: vllm-sovereign
  namespace: ai-platform
  labels:
    app: vllm
    security.bio2/bbn: "BBN2"
    data.classificatie: "VERTROUWELIJK"
spec:
  replicas: 2
  selector:
    matchLabels:
      app: vllm
  template:
    metadata:
      labels:
        app: vllm
    spec:
      securityContext:
        runAsNonRoot: true
        runAsUser: 1000
        fsGroup: 1000
      containers:
        - name: vllm
          image: vllm/vllm-openai:latest
          args:
            - "--model"
            - "/models/mistral-large-2"
            - "--tensor-parallel-size"
            - "2"
            - "--max-model-len"
            - "32768"
            - "--port"
            - "8000"
          ports:
            - containerPort: 8000
          resources:
            limits:
              nvidia.com/gpu: 2
              memory: "64Gi"
            requests:
              nvidia.com/gpu: 2
              memory: "48Gi"
          volumeMounts:
            - name: model-storage
              mountPath: /models
              readOnly: true
          securityContext:
            readOnlyRootFilesystem: true
            allowPrivilegeEscalation: false
      volumes:
        - name: model-storage
          persistentVolumeClaim:
            claimName: sovereign-model-pvc
---
apiVersion: networking.k8s.io/v1
kind: NetworkPolicy
metadata:
  name: vllm-network-policy
  namespace: ai-platform
spec:
  podSelector:
    matchLabels:
      app: vllm
  policyTypes:
    - Ingress
    - Egress
  ingress:
    - from:
        - namespaceSelector:
            matchLabels:
              name: application-ns
      ports:
        - port: 8000
  egress: []  # Geen uitgaand verkeer — volledig geisoleerd

mTLS voor Soevereine Endpoints

"""mTLS client — beveiligde communicatie met soevereine LLM-endpoints."""

import ssl
from pathlib import Path

import httpx


def maak_mtls_client(
    client_cert: Path,
    client_key: Path,
    ca_bundle: Path,   # PKIoverheid CA-keten
    base_url: str,
) -> httpx.Client:
    """
    Maak een httpx client met mutual TLS (mTLS).

    Gebruik PKIoverheid-certificaten voor authenticatie
    op het Diginetwerk of interne netwerken.
    """
    ssl_context = ssl.create_default_context(
        purpose=ssl.Purpose.SERVER_AUTH,
        cafile=str(ca_bundle),
    )
    ssl_context.load_cert_chain(
        certfile=str(client_cert),
        keyfile=str(client_key),
    )
    # Minimaal TLS 1.2 (NCSC TLS-richtlijn)
    ssl_context.minimum_version = ssl.TLSVersion.TLSv1_2

    return httpx.Client(
        base_url=base_url,
        verify=ssl_context,
        headers={"Content-Type": "application/json"},
        timeout=httpx.Timeout(connect=5.0, read=120.0),
    )


# Gebruik:
# client = maak_mtls_client(
#     client_cert=Path("/etc/pki/gemeente/client.crt"),
#     client_key=Path("/etc/pki/gemeente/client.key"),
#     ca_bundle=Path("/etc/pki/pkioverheid/ca-bundle.crt"),
#     base_url="https://llm.diginetwerk.gemeente.nl",
# )
# response = client.post("/v1/chat/completions", json={...})

Verwerkersovereenkomst — AI-specifieke clausules

Bij gebruik van externe LLM-providers (niet-soeverein) zijn deze clausules essentieel:

Verplichte clausules

Clausule	Doel	Juridische basis
Geen training op input	Provider mag input niet gebruiken voor modeltraining	AVG Art. 28
Data residency EU	Verwerking uitsluitend in EU-datacenters	AVG Art. 44-49
Subverwerkers EU	Alle subverwerkers in EU gevestigd	AVG Art. 28(2)
Geen CLOUD Act medewerking	Provider stelt klant op de hoogte bij US-verzoeken	Contractueel
Recht op audit	Klant mag (laten) auditen	AVG Art. 28(3)(h)
Logging en transparantie	Provider levert audit logs per verzoek	EU AI Act Art. 12
Incident response	Melding binnen 72 uur bij datalek	AVG Art. 33
Data-verwijdering	Verwijdering van alle data bij beeidiging	AVG Art. 28(3)(g)
Bewaarbeleid	Prompts/responses niet langer bewaard dan nodig	AVG Art. 5(1)(e)

Template clausule (voorbeeld)

Artikel X — Specifieke voorwaarden AI-verwerking

X.1 Verwerker verwerkt persoonsgegevens uitsluitend in datacenters
    gelegen binnen de Europese Economische Ruimte (EER).

X.2 Verwerker gebruikt de door verwerkingsverantwoordelijke aangeboden
    data (prompts, context, bijlagen) niet voor het trainen,
    fine-tunen of evalueren van AI-modellen.

X.3 Verwerker informeert verwerkingsverantwoordelijke onverwijld,
    en in ieder geval binnen 48 uur, indien een overheidsinstantie
    van een derde land (waaronder de Verenigde Staten) verzoekt
    om toegang tot data van verwerkingsverantwoordelijke.

X.4 Verwerker stelt audit logs beschikbaar per API-verzoek,
    inclusief tijdstip, model-versie, input-tokens, output-tokens
    en verwerkte dataclassificatie.

Soevereiniteit per provider

Provider	Land	CLOUD Act	EU data residency	Soevereiniteit	Geschikt voor
Anthropic (Claude)	US	Ja	Beschikbaar (EU)	Beperkt	OPENBAAR, INTERN
OpenAI / Azure	US	Ja	NL/SE regions	Beperkt	OPENBAAR, INTERN
Mistral	FR	Nee	Ja (EU-native)	Hoog	Tot VERTROUWELIJK
Aleph Alpha	DE	Nee	Ja (EU-native)	Hoog	Tot VERTROUWELIJK
Ollama (self-hosted)	N.v.t.	Nee	N.v.t. (on-prem)	Volledig	Alle niveaus
vLLM (self-hosted)	N.v.t.	Nee	N.v.t. (on-prem)	Volledig	Alle niveaus

Implementatie-checklist

• Classificatie: alle AI-datastromen geclassificeerd (BIV)
• Routing: model-routing op basis van classificatie geimplementeerd
• CLOUD Act: risicobeoordeling per provider uitgevoerd
• DPA: verwerkersovereenkomst met AI-specifieke clausules
• Data residency: EU-only verwerking contractueel en technisch afgedwongen
• Soeverein model: on-prem LLM operationeel voor VERTROUWELIJK+
• mTLS: mutual TLS voor interne LLM-endpoints
• Network isolation: LLM-pods geen uitgaand internetverkeer
• Monitoring: logging van routing-besluiten en classificaties
• DPIA: uitgevoerd voor elke externe LLM-verwerking
• Exit-strategie: gedocumenteerd plan voor migratie naar ander model/provider

Gerelateerde skills

Skill	Wanneer te gebruiken
cloud-overheid	Rijkscloudbeleid, BIO cloud controls, SaaS-beoordeling, Haven
genai-governance	EU AI Act governance: model registry, audit trail, HITL
llm-security	OWASP LLM Top 10: prompt injection, DLP, output sanitization
avg-privacy	AVG/GDPR compliance, verwerkingsovereenkomst, DPIA-verplichting
dpia-assessment	Data Protection Impact Assessment voor AI-verwerkingen
nora-architectuur	BIO2, verplichte standaarden, GDI
overheid-authenticatie	PKIoverheid certificaten voor mTLS
digikoppeling	Digikoppeling voor MSH-communicatie op Diginetwerk

Meer informatie

• Rijkscloudbeleid — beleidskader
• US CLOUD Act — volledige tekst
• EU-US Data Privacy Framework — adequaatheidsbesluit
• NCSC Cloudrichtlijnen — NCSC beveiligingsadvies
• Ollama — self-hosted LLM platform
• vLLM — high-throughput LLM serving