database-design

name	database_design
description	Schema tasarımı, migration stratejileri, indexing, query optimization ve database best practices.

🗄️ Database Design

Schema tasarımı, migration ve query optimization rehberi.

---

📋 İçindekiler

1. Schema Tasarım Prensipleri
2. Normalization
3. Indexing Stratejileri
4. Query Optimization
5. Migration Best Practices
6. NoSQL Patterns

---

1. Schema Tasarım Prensipleri

Naming Conventions

-- Tablolar: snake_case, çoğul
CREATE TABLE users (...);
CREATE TABLE order_items (...);

-- Kolonlar: snake_case
user_id, created_at, is_active

-- Primary Key: id veya table_id
id SERIAL PRIMARY KEY
-- veya
user_id UUID PRIMARY KEY

-- Foreign Key: referenced_table_id
user_id INTEGER REFERENCES users(id)

Temel Kolon Tipleri

Veri	PostgreSQL	MySQL
ID	UUID / SERIAL	CHAR(36) / INT AUTO_INCREMENT
Text (kısa)	VARCHAR(255)	VARCHAR(255)
Text (uzun)	TEXT	TEXT
Tarih	TIMESTAMP WITH TIME ZONE	DATETIME
Boolean	BOOLEAN	TINYINT(1)
JSON	JSONB	JSON
Para	DECIMAL(19,4)	DECIMAL(19,4)

---

2. Normalization

Normal Formlar

Form	Kural	Örnek
1NF	Atomik değerler	address → street, city, zip
2NF	Tam bağımlılık	Composite key parçalama
3NF	Transitif bağımlılık yok	user.department_name → ayrı tablo

Denormalization Durumları

• Read-heavy workload
• Reporting/analytics tabloları
• Cache tabloları
• Aggregation sonuçları

---

3. Indexing Stratejileri

Index Tipleri

-- B-Tree (varsayılan, genel amaçlı)
CREATE INDEX idx_users_email ON users(email);

-- Composite Index (sıra önemli!)
CREATE INDEX idx_orders_user_date ON orders(user_id, created_at);

-- Partial Index (koşullu)
CREATE INDEX idx_active_users ON users(email) WHERE is_active = true;

-- Unique Index
CREATE UNIQUE INDEX idx_users_email_unique ON users(email);

-- GIN/GiST (full-text, JSON, array)
CREATE INDEX idx_users_metadata ON users USING GIN(metadata);

Index Seçim Kuralları

✅ Index Ekle:
- WHERE clause'da sık kullanılan kolonlar
- JOIN kolonları (foreign keys)
- ORDER BY kolonları
- Unique constraint gereken kolonlar

❌ Index Ekleme:
- Düşük cardinality (boolean, enum)
- Sık güncellenen kolonlar
- Küçük tablolar (<1000 row)

---

4. Query Optimization

EXPLAIN Analizi

EXPLAIN ANALYZE
SELECT * FROM orders
WHERE user_id = 123
AND created_at > '2025-01-01';

Optimization Teknikleri

-- ❌ YANLIŞ: SELECT *
SELECT * FROM users;

-- ✅ DOĞRU: Sadece gerekli kolonlar
SELECT id, name, email FROM users;

-- ❌ YANLIŞ: N+1 query
FOR user IN users:
    SELECT * FROM orders WHERE user_id = user.id

-- ✅ DOĞRU: JOIN veya IN
SELECT * FROM orders WHERE user_id IN (1, 2, 3);

-- ❌ YANLIŞ: Function on indexed column
SELECT * FROM users WHERE YEAR(created_at) = 2025;

-- ✅ DOĞRU: Range query
SELECT * FROM users 
WHERE created_at >= '2025-01-01' AND created_at < '2026-01-01';

Pagination

-- Offset-based (küçük veri setleri)
SELECT * FROM users ORDER BY id LIMIT 20 OFFSET 40;

-- Cursor-based (büyük veri setleri, önerilen)
SELECT * FROM users 
WHERE id > :last_id 
ORDER BY id 
LIMIT 20;

---

5. Migration Best Practices

Dosya Yapısı

migrations/
├── 001_create_users_table.sql
├── 002_add_email_to_users.sql
├── 003_create_orders_table.sql
└── 004_add_index_orders_user_id.sql

Güvenli Migration Kuralları

-- ✅ Backward compatible
ALTER TABLE users ADD COLUMN phone VARCHAR(20);

-- ⚠️ Dikkatli ol (default value gerekli)
ALTER TABLE users ADD COLUMN status VARCHAR(20) DEFAULT 'active';

-- ❌ Tehlikeli (prodda direkt yapma)
ALTER TABLE users DROP COLUMN old_field;
DROP TABLE deprecated_table;

Zero-Downtime Migration

1. Yeni kolon ekle (nullable)
2. Dual-write başlat
3. Data migration yap
4. Yeni kolonu NOT NULL yap
5. Eski kolonu kaldır

---

6. NoSQL Patterns

MongoDB Schema Design

// Embedded (1:few, read-heavy)
{
  _id: ObjectId("..."),
  name: "John",
  addresses: [
    { street: "123 Main", city: "NYC" },
    { street: "456 Oak", city: "LA" }
  ]
}

// Referenced (1:many, write-heavy)
// users collection
{ _id: ObjectId("..."), name: "John" }

// orders collection  
{ _id: ObjectId("..."), user_id: ObjectId("..."), total: 100 }

Redis Data Structures

STRING  → Cache, session
HASH    → Object storage
LIST    → Queue, timeline
SET     → Tags, unique items
ZSET    → Leaderboard, ranking

---

Database Design v1.1 - Enhanced

🔄 Workflow

Kaynak: System Design Primer - Database

Aşama 1: Requirements & Modeling

• Access Patterns: Veri nasıl okunacak? (Read-heavy vs Write-heavy).
• Conceptual: Varlıkları (Entities) ve ilişkileri (ER Diagram) çiz.
• Engine: İlişkisel (Postgres) mi NoSQL (Mongo/Redis) mi karar ver.

Aşama 2: Logical Design

• Normalization: 3NF'e kadar normalize et. (Performans için denormalize edilecek alanları belirle).
• Constraints: Foreign Key, Unique, Not Null kısıtlarını tanımla.
• Indices: Sorgu desenlerine göre index planı yap.

Aşama 3: Physical Implementation

• Migration: SQL dosyalarını oluştur (V1__init.sql).
• Capacity: veri tiplerini (INT vs BIGINT, VARCHAR vs TEXT) optimize et.
• Security: Rol tabanlı erişim (RLS) ve şifreleme ayarlarını yap.

Kontrol Noktaları

Aşama	Doğrulama
1	ER diyagramı tüm use-case'leri kapsıyor mu?
2	Her tablo için Primary Key var mı?
3	EXPLAIN ile sorgu maliyetleri kontrol edildi mi?