determining-pl-jurisdiction

name	determining-pl-jurisdiction
title	determining-pl-jurisdiction
description	Use when determining the proper Polish court for a lawsuit — identifying the correct type of proceedings (civil/commercial/administrative/criminal), territorial jurisdiction (which specific court), subject-matter jurisdiction (sąd rejonowy vs okręgowy), exclusive vs alternative vs contractual jurisdiction, or handling jurisdictional conflicts
author	crankshift
author_url	https://github.com/crankshift/lawpowers/tree/main/skills/pl/law-pl-determining-pl-jurisdiction
license	MIT
version	0.1.1
execution_mode	open
jurisdiction	pl
practice	litigation
language	pl

determining-pl-jurisdiction

Niewłaściwe ustalenie właściwości = przekazanie sprawy lub zwrócenie pozwu, utrata czasu i terminów procesowych. Sprawdzenie właściwości — pierwszy krok przed sporządzeniem pozwu.

Krok 1. Tryb postępowania (właściwość rzeczowa)

Typ sporu	Tryb
Spory cywilne między osobami fizycznymi; cywilnoprawne między osobą fizyczną a osobą prawną; spadkowe; rodzinne; dotyczące ochrony konsumentów	Cywilny (KPC)
Sprawy gospodarcze: między przedsiębiorcami w zakresie ich działalności gospodarczej; spory korporacyjne; postępowania upadłościowe / restrukturyzacyjne; spory z umów handlowych	Gospodarczy (KPC, ale w odrębnym dziale IVa, art. 458¹ i nast. — odrębne wydziały)
Sprawy z ubezpieczeń społecznych	Z ubezpieczeń społecznych (KPC, sąd okręgowy — wydział pracy i ubezpieczeń społecznych)
Sprawy z prawa pracy	Pracy (KPC, sąd rejonowy / okręgowy — wydział pracy)
Skarga na decyzję administracyjną; skarga na bezczynność / przewlekłość organu	Administracyjny (PPSA — WSA / NSA)
Sprawa karna	Karny (KPK — sąd rejonowy / okręgowy)
Sprawa o wykroczenie	W sprawach o wykroczenia (KPW — sąd rejonowy)
Sprawa nieletniego	Nieletnich (ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich)

Krok 2. Właściwość rzeczowa — sąd rejonowy vs okręgowy

Sprawy cywilne (art. 16–17 KPC)

Sąd rejonowy — co do zasady (właściwość ogólna, art. 16 KPC).

Sąd okręgowy (art. 17 KPC) — m.in.:

• Sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe (z wyjątkami).
• Sprawy o ochronę praw autorskich i pokrewnych, prawa własności przemysłowej, ochronę dóbr osobistych.
• Sprawy o roszczenia wynikające z prawa prasowego.
• Sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł (z wyjątkami: alimenty, czynsz, spory o stanowisko pracy itp. — pozostają w sądach rejonowych).
• Sprawy o rozwód, separację, ustalenie nieistnienia / unieważnienie małżeństwa.
• Sprawy o roszczenia z rękojmi i gwarancji w niektórych konfiguracjach.
• Wpis do rejestru w sprawach gospodarczych (KRS) — sądy rejonowe (gospodarcze KRS).

Sprawy gospodarcze (art. 458² KPC)

Sąd gospodarczy = wydział gospodarczy sądu rejonowego lub okręgowego (zależnie od WPS i kategorii).

Definicja sprawy gospodarczej (art. 458² KPC): m.in.:

• Spory między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej działalności.
• Spory o roszczenia z umów spółki (między spółką a jej organami / wspólnikami).
• Spory upadłościowe i restrukturyzacyjne.
• Spory z prawa ochrony konkurencji (UOKiK).

Sprawy karne (art. 24–25 KPK)

Sąd rejonowy — co do zasady (właściwość ogólna).

Sąd okręgowy (art. 25 KPK) — m.in.:

• Zbrodnie (przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 lat lub surowszą).
• Występki przeciwko bezpieczeństwu RP, zdrowiu publicznemu, niektóre kwalifikowane.
• Sprawy z aktem oskarżenia od prokuratury IPN.

Sprawy administracyjne

• WSA (wojewódzki sąd administracyjny) — pierwsza instancja (art. 13 PPSA — wg siedziby organu, którego decyzja jest zaskarżana).
• NSA — druga instancja, wyłącznie skargi kasacyjne (art. 173 PPSA).

Krok 3. Właściwość miejscowa

Cywilne (art. 27–46 KPC)

Ogólna (art. 27 KPC)

• Pozwany — osoba fizyczna: sąd jego miejsca zamieszkania (art. 25–28 KC: miejsce zamieszkania = miejscowość, w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu).
• Pozwany — osoba prawna / jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej: sąd jej siedziby.
• Skarb Państwa: sąd, w którego okręgu ma siedzibę jednostka organizacyjna SP związana ze sprawą (art. 29 KPC).

Przemienna (art. 31–37¹ KPC) — na wybór powoda

Powód może wnieść powództwo do sądu właściwości ogólnej lub do innego określonego sądu, zależnie od typu sprawy:

• Roszczenia z umowy (art. 34 KPC) — sąd miejsca wykonania umowy.
• Roszczenia z czynu niedozwolonego (art. 35 KPC) — sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.
• Alimenty (art. 32 KPC) — sąd miejsca zamieszkania osoby uprawnionej.
• Sprawy konsumenckie — od 2019 r. konsument może wybrać sąd swojego miejsca zamieszkania (art. 37¹ KPC).
• Sprawy o roszczenia z umów najmu lokali — sąd miejsca położenia lokalu.

Wyłączna (art. 38–42 KPC) — nie podlega umownej zmianie

• Powództwa o prawa rzeczowe na nieruchomościach, posiadanie, użytkowanie wieczyste — sąd miejsca położenia nieruchomości (art. 38 KPC).
• Sprawy spadkowe — sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce; gdy nie da się ustalić — sąd miejsca położenia majątku spadkowego (art. 39 KPC).
• Sprawy ze stosunku członkostwa spółdzielni / spółki / stowarzyszenia — sąd siedziby (art. 40 KPC).
• Sprawy małżeńskie (rozwód, separacja, unieważnienie) — sąd ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeżeli choć jedno z nich tam jeszcze przebywa (art. 41 KPC).

Umowna (art. 46 KPC)

• Strony mogą umówić się na sąd inny niż wynikający z właściwości ogólnej / przemiennej.
• Wyłączna jest niemożliwa do zmiany umownej.
• W umowach z konsumentami — od 2019 r. (po nowelizacji w związku z dyrektywą 93/13/EWG i orzecznictwem TSUE) — istotne ograniczenia; klauzula prorogacyjna w umowie konsumenckiej często jest niedozwoloną klauzulą umowną (art. 385³ pkt 23 KC).

Administracyjne (art. 13 PPSA)

WSA według siedziby organu, którego działanie / bezczynność jest zaskarżana.

Karne (art. 31 KPK)

• Sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo.
• Subsydiarnie — sąd miejsca ujawnienia / ujęcia sprawcy lub jego miejsca zamieszkania.

Krok 4. Hierarchia instancyjna

Instancja	Właściwość
Sąd rejonowy	Pierwsza (sprawy cywilne, karne, gospodarcze, pracy)
Sąd okręgowy	Pierwsza (powyżej progów) i druga (apelacja od rejonowych)
Sąd apelacyjny	Druga (apelacja od okręgowych jako sądu I instancji)
Sąd Najwyższy	Skarga kasacyjna, wnioski o wznowienie, skargi nadzwyczajne, uchwały (zagadnienia prawne)
WSA	Pierwsza (skarga na decyzje administracyjne)
NSA	Druga (skarga kasacyjna od WSA)
Trybunał Konstytucyjny	Kontrola zgodności z Konstytucją; pytania prawne; skargi konstytucyjne

Sądy specjalne i odrębne

• Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK) — XVII Wydział Sądu Okręgowego w Warszawie. Sprawy odwołań od decyzji UOKiK, URE, UKE, UTK.
• Sąd ds. własności intelektualnej — wyspecjalizowane wydziały w wybranych sądach okręgowych (od 2020 r. — Warszawa, Lublin, Poznań, Gdańsk, Katowice). Sprawy z prawa autorskiego, znaków towarowych, wzorów przemysłowych itd.
• Krajowa Izba Odwoławcza (KIO) — środki odwoławcze w zamówieniach publicznych (art. 513 i nast. PZP).

Sprawdzenie konkretnego sądu

Przez gov.pl/web/sprawiedliwosc lub bezpośrednio strony sądów:

• Wyszukiwarka sądów wg kodu pocztowego / miejscowości.
• Obszar właściwości terytorialnej.
• Kontakty, godziny urzędowania, rachunek bankowy.

Każdy sąd ma stronę z BIP-em zawierającym informacje o właściwości obszarowej.

Najczęstsze błędy

• Cywilny vs gospodarczy. Jeżeli choć jedna ze stron NIE jest przedsiębiorcą lub spór nie wynika z działalności gospodarczej — to NIE jest sprawa gospodarcza (chyba że szczególne wskazanie w art. 458² KPC). Przykład: spór konsumenta z przedsiębiorcą — co do zasady cywilny (postępowanie uproszczone lub zwykłe), nie gospodarczy.
• Administracyjny vs cywilny. Działanie organu jako władzy publicznej (decyzja, zezwolenie, koncesja) → administracyjny (WSA). Działanie organu jako strony stosunku cywilnoprawnego (np. umowa najmu nieruchomości komunalnej) → cywilny.
• Pomijanie wyłącznej właściwości. Nieruchomości, spadki, sprawy spółdzielcze, sprawy małżeńskie — według wyłącznych zasad niezależnie od umów stron.
• Umowna jurysdykcja przy wyłącznej. Umowa stron NIE pokonuje wyłącznej właściwości miejscowej.
• Klauzule prorogacyjne w umowach z konsumentami. Często niedozwolone (art. 385³ pkt 23 KC) — TSUE: sprawy konsumenckie powinny być rozpoznawane w sądzie miejsca zamieszkania konsumenta.
• Mylenie sądu okręgowego jako I instancji vs II instancji. Sąd okręgowy bywa I instancją (powyżej progów majątkowych, sprawy o niemajątkowe, rozwód) i II instancją (apelacja od sądu rejonowego).
• Nowelizacje KPC zmieniają progi. Próg 100 000 zł wprowadzono nowelizacją z 04.07.2019 r. (poprzednio 75 000 zł); sprawdzać aktualne brzmienie art. 17 KPC.
• Niewłaściwe wydziały sądów gospodarczych. Każdy sąd okręgowy ma odrębne wydziały: cywilny, gospodarczy, pracy, ubezpieczeń społ., rodzinny, karny. Skierowanie do złego wydziału wydłuża postępowanie.
• EPU jako wybór miejscowy. EPU (e-Sąd w Lublinie) — szczególny tryb dla powództw o zapłatę; wybór wierzyciela, ale jeżeli pozwany wniesie sprzeciw — sprawa trafia do sądu właściwego ogólnie.